novembre 20, 2011

سینمای حجم، سینمای شعر


javascript:void(0);/*1321832138658*/

چه هراسی دارد ظلمت روح ، نام یک فیلم سینمائی از روانشاد نصیب نصیبی است که اولین بار درجشن هنرشیراز و در برنامۀ فستیوال به نمایش گذاشته شد ( سال 1352 ) و دیگر هیچوقت بر پرده نرفت.  نصیب نصیبی کارکردان ِ آوانگارد سال های چهل،ازساماندهنده گان و امضاکنندگان بیانیۀ حجمگرائی (اسپاسمانتالیسم)، و خود از مبشران بینش حجمی در سینما بود،در کنار دو شاعرو سینماگر دیگر ِ صدر جنبش حجم : فریدون رهنما که از میان ما رفت و محمد رضا اصلانی که در میان ما ست. نام او برای ما و نسل های ادامه عزیز می‌ماند

      چه هراسی دارد ظلمتٍِ روح                                                    

در محاصره واقعیت های روزمره، انسان ِروزمره اسیر تنگناهاست، در جستجوی فرصتی برای رهایی، فضایی برای کمال، و تنفس در کمال. انسان ِ روزمره به رویا می رود، و در تحقق رویاهایش گاه تا لب پرتگاه پیش می رود. و تا قربانی واقعیت های تلخ حیات نشود می خواهد از روزمره بگریزد. و در تلاش یافتن ِدریچه ای برای گریز، خطر می کند، تا در فضاهایی آسوده بال بزند و در هوایی نیالوده نفس بکشد. برای نپوسیدن باید تازه شد و برای تازه شدن باید عوض شد. کمال و پیمودن ِ پله های کمال است که عوضمان می‌کند، تا نپوسیم باید که نمانیم، و برای اینکه نمانیم سمت کمال را نشانمان می دهند و سمتِ رجعت را. کمال عوضمان می‌کند و رجعت، تکرارمان. پیمودن پله های کمال خطرکردن است، آشنا شدن با حیرت است و حیرت راز است. کشفِ جرقه های پنهانی است در ظلماتی که مثل نور خیره مان می‌کند.

چ"ه هراسی دارد ظلمتِ روح"، جمله ایست که نتیجۀ آخر ِ راه پیمایی در ظلمات است، عصارۀ نتیجه گیری انسانی است که از حاشیۀ واقعیت های  روزمره به راه می افتد و در تلاش باز کردن دریچه ای برای گریز، به ماوراء (سورناتورل) راه پیدا می کند. پشت به دنیای مأنوس ِهر روزه اش می کند و - شاید - به کمک شیطان، ابلیس رهائی بخش، به جهان رها شدگان اذن دخول می یابد، لباس عوض می کند، و در جامۀ رهایی یافتگان راه پیمایی مدیدی را آغاز می کند. ویرانه را که نشان زندگی معمول ِاو و روزهای رفتۀ اوست پشت سر می گذارد، و به انسان هایی دیگر از جهانی دیگر می پیوندد. انسانِ دختر انگار تولدی دوباره می گیرد، بار دیگر از رحم مادر بیرون می آید، و به سمت جنگل به سمت سرسبزی، ( بهشت؟) رو می کند، از ویرانه و آدم های ویرانه  تنها مادر اوست که او را تا نزدیکی‌های جهان رها یافتگان بدرقه می کند، و از آن پس این دختر است که در گذار آرام خود ما را جا به جا با زندگی انسان های رها، با مشغله هاشان و مسئله هاشان آشنا می کند، همراه دختر به سلوک می رویم و سالکان بسیار را در پله های گوناگون ِکمال می بینیم، در صحنه هایی از شعر و ازشعور، تصویرهایی که در ماوراء نشسته اند و برای رسیدن به آن ها و کشفِ آن ها باید از حجم های ذهنی ِسازنده بگذریم 

سوررئل در کار نصیب نصیبی در جایی ننشسته است که بتوان با عبور از یک طول به آن رسید، در همان لحظه که از طول می گذریم، از عرض و از عمق می گذریم، از حجم می گذریم، برای رسیدن به حقیقتِ هر تصویر باید از پاره-فضایی ای که در فاصلۀ تصویر و واقعیتِ قبلی اش نشسته است عبور کنیم، و شیوۀ این عبور را شیوۀ ما در کشفِ حجم تعیین می کند. که شیوه ای شخصی است، و به سیستم حسی ما و سلسله اعصاب ما مربوط است، این است که سازندۀ فیلم به تماشاگر خود اختیار می‌دهد که در تماشای یک صحنه، درخلق حس و خلق حرف سهیم باشد. اگر کارگردان خالق ِهیأت ِجمعیِ ِاثر است، تماشاگر اما در خلق های جزیی و پاره های اثر حضور مؤثر دارد

تولد در دنیای رهایی یافتگان از مادری غنی و قدیم، از زمین است. از عشق و از شعر است. وقتی که آدم ها در جنگل از خاک می رویند. حس رهایی چنان به وجد و شادی می بَردشان که بی خبر بر زمین غلت می زنند و شادی است که به اوج می رسد. غلت، حکم غریزه است حتی در یک حیوان ِشاد. و این غلت را در جایی دیگر هم می بینیم وقتی که دختر اولین بار، اونیفورم مردم رها را می پوشد از هیجان می غلتد، با طناب سفیدی از آخرین علایق ِدل، یعنی که در جهان رهایی هم انسان ِرها باز بی دلبستگی نمی ماند ـ همین که می خواهد به خود باز گردد، دلتنگی برای اصل گمشده ی خود، و با پیغامی که در این جمله از دهان های مشتاق و معصوم آنها به ما می رسد: "عشق می تواند ما را به خود باز گرداند" ، در زیر جذبه های ابلیس، که خود در جذبه های کشف سلوکی دیگر دارد

همه می خواهند به جوهرشعربرسند، و با گذر از این صافی به حقیقت برسند - پس شعر سهمی دارد مثل زمین، مثل عشق.  بسیاری از دیالوگ ها را شعر پرمی کند، از شعر متولد می شوند، با شعر می روند، و شعر به عنوان گنجینه ی گرامی حیات، و حافظِ میراث می ماند، و تبادل خنجرها وقتی که در دست ها می چرخند، پاداش افتخاری است که از شعر می گیریم، گویی تبادل خنجر مبادلۀ رویاست. چه هنگامی که در دست شاعر فضا را هی می شکافد تا کلمه ها را شکار کند و در صندوق ِمیراث بریزد، و چه هنگامی که روی سینه انسان ِ رها، مهربان می خوابد تا پوست او در لمس افتخار متبرک شود. وقتی که شعر سر می رسد زمان توقف می کند. گو اینکه در سراسر فیلم نشانی از زمان نیست، و اسطوره ای که فیلم اینگونه می آفریند همه ی اعصار را دعوت می کند. با آدمهایی که بی هیچ ارتباطی ارتباط کامل با هم دارند. بی نام می مانند و بی نام می روند، و وقتی هم که می روند، جز شوهری که بی تفاوت نگاهی به همسر رفته می کند و می گذرد و کودکی که گلی کوچک را با لبخندی کوچک بر جسد مادر می گذارد و می رود، هیچکس دریغی از این مرگ ندارد چرا که همه خود را در بی مرگی می بینند و این بی مرگی را موهبت عشق و سلوک در مراحل عشق نثارشان کرده است. عشق به نور، و نور که عاشق را و عشق را به جایی می برد که خارج از حوادثِ حیات حذف می شوند، و ساختمانی از نور می گیرند، از اشراق . زنی که روی ریل غلت می خورد و در صدای قطار حذف می شود در پله ای از سلوک به آن مرحله از عشق و کمال می رسد که هر قطره خون او وقتی به خاک می ریزد نور می شود و آئینه می‌شود

وهمین جاست که دختر تازه وارد، پرسناژ اصلی فیلم، وقتی که در گشت و گذار خود برابر این صحنه قرار می گیرد (صحنۀ ریختن خون زن بر خاک و برخاستن نور از خاک) ناگهان دگرگون و مأیوس می شود و این همه را در ظرفیت خود نمی بیند، غبطه می خورد و درد می کشد و در این درد کشیدن است که تصویرها در فیلم عوض می شوند، سیاه، سفید می شود و سفید، سیاه می‌شود

این چند اشاره، اشاره کوتاهی است به آن حجم های ذهنی سازنده که گفتیم باید کشف شان کنیم تا بتوانیم با عبور از آن ها، به حقیقتِ تصویرهایی که در ماوراء نشسته اند برسیم.  حجم های ذهنی ِنصیبی فضای معلق ِنامحدود (اسپاس) نیستِ، بلکه یک فاصلۀ فضایی، یک پاره-فضا (اسپاسمان) است که بُعدهای سه گانه در شعر دارند. و این، مکانیسم ِخیال نصیبی است.  بی جهت نیست که در تنظیم دیالوگ های فیلم، مصرع های شاعران شعر حجم را به کمک گرفته است. توگویی کارگردان، به قصد، مانیفست حجم گرایی (اسپاسمانتالیسم) را به شکل متعالی اش در فیلم پیاده کرده است، و طلیعۀ این جنبش در سینما، جوانی را مبارک می‌کند

1352  یداله رویائی، نشریه جشن هنر شیراز، تابستان

novembre 10, 2011

خسته

  

درنگ
سطح ِ سپیده را  زمینی کرد

و ساق های رفتار
وقتی که چرخ را
گم در دوار ِ دنده ها می کردند
ما بر شعاعی شکسته ایستادیم

سطح درنگ
مساحتِ سپیده شد


یداله رویائی
 اردیبهشت1389